Pasifik okyanusunda üç Fransa büyüklüğünde (1.6 Milyon km^2 ) çöpten bir ada var desem ne düşünürsünüz? Evet biz insanların ürettiği ve okyanuslarda biriken çöplerden bahsediyorum.
İngilizce literatürde “Garbage Patch” adıyla geçen, denizlerdeki çöplerin biriktiği alanları Türkçe’ye “Çöp Alanı”, “Çöp Yaması“, “Çöp Girdabı”, “Çöp Yığını” veya -farklı bir yaklaşım ile- Koç Üniversitesi’nin adlandırmasıyla “Çöp Ekosistemi” olarak çevirebiliriz. Ben “Çöp Yığını” demeyi tercih ettim.
Bu durumu öğrendiğimde üzüldüm. Maalesef ki Dünya okyanuslarında 5 tane büyük çöp yığını var. Bunların arasında en büyüğü Kuzey Pasifik’te olduğu için bu yazımda Büyük Pasifik Çöp Yığınını (Great Pasific Garbage Patch -GPGP) ele almak istedim.
Çöp Yığını Nedir?
Çöp yığınları, denizlerde başta plastik olmak üzere çöp kalıntılarının kümeleştiği alanlardır. Bunlar, “gyre” (girdap/akıntı halkası) adı verilen halkasal okyanus akıntıları tarafından oluşur.
Büyük çaplı bu girdaplar, çöpleri tek bir noktaya, genellikle girdabın merkezine çeker ve böylece çöp yığınları oluşturur.
Dünya okyanuslarında beş halkasal akıntı sistemi bulunmaktadır. Bunlardan biri Hint Okyanusu’nda, ikisi Atlantik Okyanusu’nda ve ikisi de Pasifik Okyanusu’ndadır. Her akıntı halkasında farklı boyutlarda çöp yığınları bulunur.
Büyük Pasifik Çöp Yığını
Bu yığınlardan en ünlüsü de yazının başında bahsettiğimiz “Büyük Pasifik Çöp Yığını”dır. Kuzey Pasifik’te, Hawaii ile Kaliforniya arasında yer alan bu yığın, çok geniş bir alana yayılmış olup atıklar deniz yüzeyinden başlayarak deniz yatağına kadar ilerler. Atıkların boyutları, terk edilmiş büyük balık ağlarından 5 mm’den küçük plastik parçacıklar olan mikroplastiklere kadar değişir. Bu nedenle de Büyük Pasifik Çöp Yığınının bazı bölgelerinden geçerken çok az atık görülmesi ya da hiç görülmemesi mümkündür.
Mikroplastikler bir kalem silgisinden daha küçük oldukları için çıplak gözle hemen fark edilmezler. Yüzeyden sıyırabileceğiniz bir şeyden ziyade, çorbada dönen karabiber tanelerine benzerler. Plastik şişeler ve ağlar gibi daha büyük nesnelere rastlayabilirsiniz, ancak çöp yığınının bazı bölgelerinden geçerken hiç çöp görmemeniz de mümkündür. Çöpler okyanus akıntıları ve rüzgarlarla sürekli hareket halinde olduğundan, tam boyutlarını belirlemek de zordur.
Çöp yığınları çok büyük ve ulaşılması zor olduğundan üzerine yapılan çalışmalar sınırlı. Bu yığınların deniz ekosistemine etkilerini az çok tahmin edersiniz, literatürde zararları da aşağıdaki gibi;
- Entanglement ve ghost fishing: Entanglement, “takılma”, “dolanma” anlamına gelmektedir ve deniz canlılarının (özellikle balinalar, foklar, deniz kaplumbağaları ve kuşlar) denizdeki sahipsiz ağlara, halatlara veya misinalara fiziksel olarak dolanması, takılması ve mahsur kalmasını ifade eder. Ghost fishing ise “Hayalet Balıkçılık” anlamına gelir ve
denizlerde kaybolan, terk edilen veya kasıtlı olarak bırakılan balıkçılık malzemelerinin (ağlar, sepetler, paragatlar), insanlar tarafından kontrol edilmediği halde deniz canlılarını avlamaya, onları öldürmeye ve bu döngüyü kendi kendine sürdürmeye devam etmesi durumudur.
- Ingestion: Bünyeye alma, diyerek çevirebileceğimiz bu durum, deniz canlılarının plastik parçalarını, mikroplastikleri veya diğer yapay atıkları yanlışlıkla besin zannederek yemesi veya suyla birlikte yutması durumunu ifade eder.
- Non-Native Species: Yerli olmayan/egzotik canlıları; doğal yaşam alanı veya coğrafi kökeni orası olmadığı halde, insan faaliyetleri ya da doğal yollarla başka bir ekosisteme taşınmış olan canlı türlerini ifade eder. Yosunlar, deniz kabukluları, yengeçler veya diğer türler, çöp parçalarına tutunarak okyanus boyunca taşınabilir. Eğer söz konusu tür istilacı bir türse ve yeni bir ortamda yerleşip kök salabiliyorsa, yerli türleri rekabet yoluyla geride bırakabilir veya aşırı nüfus oluşturarak ekosistemi bozabilir.
İnsan Yaşamına Etkisi
NOAA’ya göre bu çöp yığınlarının insan sağlığına doğrudan etkisi net olarak bilinmiyor. Genel olarak, insanlar deniz canlılarının yenmesi ile ve deniz suyu yoluyla vücuduna mikroplastik alabilir. Ancak havada da mikrofiber plastikler olduğu biliniyor ve evimize kadar giren bu mikrofiber plastikler ile kıyaslandığında denizlerdeki plastiğin etkisi daha az olabilir.
Bir başka etki ise büyük boyutlu deniz çöplerinin ve balık ağlarının deniz araçlarına zarar vermesi, ağların pervaneye dolanma ihtimali.
Çözüm Nedir?
Balık ağı gibi büyük çöpler insanlar tarafından yakalanıp temizlenebilir, ancak daha küçük plastikler için farklı yöntemler geliştirmek ve teknolojiden faydalanmak gerekmektedir.
Sadece Büyük Pasifik Çöp Yığını’nda yüz bin tonun üzerinde plastik olduğu biliyoruz, ve bu sayı her geçen yıl artmaya devam ediyor.
Konuyla ilgili çözüm yöntemleri için The Ocean Cleanup programına göz atmanızı tavsiye ederim. Burada çeşitli cihazlar ile gerçekten çöplerin nasıl toplanabileceği gösteriliyor.
Bana sorarsanız en iyi çözüm yolu hiç plastik üretmemek. En temel ihtiyacımız olan suyu içerken dahi yüzlerce yıl çözülmeyecek, petrol ürünü olan bir atık üretmek hiç dahice bir çözüm gibi gelmiyor.
